Het onontgonnen maar fascinerende terrein van de sportpsychiatrie

Motion Muscle Support ASICS foto 2 Losse Veter

Anima Sana In Corpore Sano
Het merk Asics heeft een boodschap in haar naam, het is een Latijns acroniem voor ‘Een gezonde ziel in een gezond lichaam’. Vele artikelen worden geschreven over het belang van gezonde sportvoeding en trainingsopbouw, schema’s in voorbereiding naar een hardloopevenement en de nieuwste technologie. Maar primair zijn lichaam en geest met elkaar verbonden en ontzettend belangrijk voor herstel en prestatie, terwijl er maar weinig aandacht en zorg is voor dat mentale deel.

door Marjolein Stegeman

De atlete in de wedstrijdgroep die alles over voeding weet en de etentjes met de trainingsgroep overslaat omdat ze nog wat extra kilometers moet maken. De sprinter op de atletiekbaan die luidruchtig finisht tijdens de trainingen, maar achteraf altijd geblesseerd was als de prestaties tegenvallen. De rustige jongen uit het loopgroepje die haarfijn alle tussentijden, snelheden en schema’s opsomt als de groep moeilijk loopt te rekenen. De marathonloper die dagen voor de start het wedstrijdparcours wil verkennen, alle flesjes sportvoeding tot op de gram afweegt, de chip op de 4e veterreeks van zijn wedstrijdschoen bevestigd en tot 10 minuten voor de start zijn loopoefeningen doet.

Iedereen kent wel die hardlooptypes in de groep die net even anders zijn en anders reageren; ’bijzondere’ mensen. Een grappig persoonlijkheidstrekje, nuttige rituelen of een serieuze persoonlijkheidsstoornis, de scheidslijn is vaag. Mentale training, visualiseren en zelfs sportpsychologie krijgen langzamerhand meer aandacht en verdwijnen uit de taboesfeer, maar sportpsychiatrie is een relatief onbekend terrein.

Enerzijds is die onbekendheid een gevolg van het feit dat atleten door gezondheidsprofessionals worden geïdealiseerd als ‘gezond’ en daardoor psychische en psychiatrische symptomen worden onderkend. Een atleet die erg gezond eet en een strak regime van training, voeding en slapen aanhoudt kan gewoon ‘erg gezond’ zijn, maar het kan ook rigide vormen aannemen; zoals een eetstoornis (Anorexia Atletica als voorbeeld). Daarnaast hebben atleten zelf de neiging om tekenen van ‘zwakte’ te bagatelliseren en daarnaast kan sporten een goede manier zijn om met bepaalde soorten psychologische en/of psychiatrische problemen om te gaan. Denk aan ADHD, een manier om met hyperactiviteit en beweegdrang om te gaan is door langdurig te bewegen.

Er is een hoge prevalentie van psychiatrische stoornissen onder atleten, met name in de topsport. Atleten kunnen erg succesvol zijn en toch tegelijkertijd met een primaire psychiatrische stoornis functioneren. Deze hebben invloed op medische, psychologische en prestatiefactoren.

Enkele stoornissen die vaak worden gezien bij (wedstrijdgerichte) atleten kort toegelicht*:
• Eetstoornissen (zoals Bulimia Nervosa, Anorexia Nervosa, BED of anderszins) – stoornis in de manier waarop iemand zijn lichaamsgewicht of lichaamsvorm beleeft, onevenredig grote invloed op het oordeel over zichzelf of ontkenning van de ernst. Intense angst in gewicht toe te nemen of dik te worden. Afhankelijk van het ziektebeeld gebruiken ze verschillende strategieën om hiermee te copen, zoals periodes van vasten, hongeren, lijnen, (vr)eetbuien, compensatoir bewegen, laxeren/purgeren. Hierbij kan het lichaamsgewicht in veel gevallen gewoon normaal zijn, ook kan er sprake zijn van ondergewicht of overgewicht, mogelijk met kortdurende of langdurige lichamelijke schade (zoals Female Athlete Triad).
• Angststoornissen – symptomen van angst, vrees, vermijding of verhoogde waakzaamheid.
• Stemmingsstoornissen (zoals Depressie, Dysthyme stoornis, Bipolaire stemmingsstoornis) – een depressieve, verhoogde, expansieve of prikkelbare stemming. Een depressie kan vaak worden getriggerd door een langdurige of recidiverende blessure.
• Persoonlijkheidsstoornissen; zoals Narcistische persoonlijkheidsstoornis – met een diepgaand patroon van grootheidsgevoelens (in fantasie of gedrag), met behoefte aan bewondering en gebrek aan empathie. En bijvoorbeeld een Obsessief-Compulsieve persoonlijkheidsstoornis met een diepgaand patroon van o.a. overmatige toewijding, perfectionisme, ten koste van soepelheid, openheid en efficiëntie.
• Gedrag- en/of communicatiestoornissen. Als voorbeeld ADHD met hyperactiviteit, moeite de aandacht bij taken of spel te houden, moeite met het organiseren.
• Drugsverslaving of -afhankelijkheid (zoals van stimulerende of kalmerende middelen bij sport).

Verdere begeleiding is van belang en uitdagend. De hulpvraag en probleemsignalering moet op een goede manier worden aangegeven (timing en aanpak) en vervolgens verder begeleid door een sportpsycholoog of sportpsychiater voor succesvolle behandeling met bijvoorbeeld gesprekken (en medicatie).

* Enkele reviews die als informatiebron voor dit artikel zijn gebruikt:
1. Managing psychiatric issues in elite athletes. Glick ID1, Stillman MA, Reardon CL, Ritvo EC. J Clin Psychiatry. 2012 May;73(5):640-4.
2. Sport Psychiatry: A Systematic Review of Diagnosis and Medical Treatment of Mental Illness in Athletes. Reardon, Claudia L.; Factor, Robert M. Sports Medicine: 1 November 2010 – Volume 40 – Issue 11 – pp 961-980
3. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-V-TR)

NB: dit artikel probeert geen volledige informatiebron van sportpsychiatrische aandoeningen te zijn, het doel is om meer bewustwording te creëren bij trainers, atleten en begeleidingsteams op basis van relevante literatuur.

Beantwoord

Het is toegestaan de volgende HTML tags en attributes te gebruiken: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

  • Vreemd dat het sportpsychiatrie heet. Sport is voor veel mensen een hobby die ze een paar uur per week beoefenen. Er bestaat toch ook geen tuinieren-psychiatrie of leespsychiatrie? Er zijn ook geen psychiatrische aandoeningen die specifiek zijn voor sport. Sterker nog: sport is juist een van de mogelijke interventies in de psychiatrie ….

    • Het meeste onderzoek is gedaan onder topatleten. Onder niet- (of voor de hobby) sportende zal het positieve effect van sporten bij een psychische aandoening verwacht ik ook groter zijn.